Lộ trình rời khỏi nội đô
Theo kế hoạch mới nhất, diện mạo giao thông đường sắt tại trung tâm Hà Nội sẽ có những thay đổi mang tính bước ngoặt. Bộ Xây dựng và UBND TP Hà Nội đã thống nhất phương án dừng khai thác tàu hàng và giảm tần suất chạy tàu khách, tàu du lịch trên đoạn tuyến Hà Nội - Long Biên - Gia Lâm. Dự kiến, việc điều chỉnh phương án tổ chức chạy tàu khu đầu mối Hà Nội sẽ được hoàn thành trước ngày 1/7/2026.
Từ đây, các đoàn tàu từ phía Nam sẽ dừng lại tại ga Hà Nội, trong khi các đoàn tàu từ phía Bắc sẽ dừng tại ga Gia Lâm. Để đảm bảo tính kết nối và quyền lợi của hành khách, Hà Nội sẽ tổ chức trung chuyển hành khách miễn phí giữa ga Hà Nội và ga Gia Lâm, đồng thời bổ sung các điểm trung chuyển xe buýt tại khu vực Nhà máy Xe lửa Gia Lâm để tăng cường năng lực tiếp nhận. Đối với luồng vận tải hàng hóa, toàn bộ tàu hàng từ phía Nam lên phía Bắc và ngược lại sẽ không còn đi xuyên qua lõi đô thị. Thay vào đó, tàu hàng sẽ đi vòng theo tuyến đường sắt vành đai phía Tây hiện hữu (đoạn Bắc Hồng - Văn Điển).
Để phục vụ việc chuyển hướng này, UBND TP Hà Nội sẽ phối hợp hỗ trợ Tổng công ty Đường sắt Việt Nam khảo sát và tạm bàn giao khoảng 1 ha tại khu vực ga Hà Đông để làm bãi chứa hàng, đảm bảo hệ thống vận tải quốc gia luôn thông suốt và an toàn.
Mục tiêu cốt lõi của việc bàn giao tài sản kết cấu hạ tầng đường sắt (KCHTĐS) từ ga Hà Nội đến ga Gia Lâm về cho địa phương quản lý là nhằm tổ chức cải tạo, chỉnh trang và tái thiết khu vực nội đô lịch sử. Đây là khu vực có giá trị đặc biệt, bao gồm phía Tây khu phố cổ và phía Đông Trung tâm Hoàng thành Thăng Long. Việc tiếp nhận hạ tầng đường sắt, bao gồm cả cầu Long Biên, cho phép Hà Nội chủ động triển khai các dự án chỉnh trang không gian lịch sử - văn hóa, kiến trúc mang tầm di sản.
Theo định hướng quy hoạch tổng thể Thủ đô với tầm nhìn 100 năm, mô hình phát triển đa cực, đa trục sẽ được hình thành. Trong đó, không gian đường sắt cũ sẽ trở thành một phần trong các dự án lớn như: Trục không gian Quốc lộ 1A; Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng; Khu đô thị thể thao Olympic. Đặc biệt, việc nghiên cứu phương án kiến trúc cho các tuyến đường sắt đô thị thay thế trong tương lai phải đảm bảo nguyên tắc không phá vỡ cấu trúc không gian và cảnh quan vùng di sản. Đây là thách thức nhưng cũng là cơ hội để Hà Nội chuyển mình từ một đô thị bị chia cắt bởi đường sắt sang một đô thị hiện đại, xanh và giàu bản sắc văn hóa.
Đẩy nhanh tiến độ các tuyến đường sắt vành đai
Để hiện thực hóa việc đưa đường sắt quốc gia ra khỏi nội đô, Hà Nội đang tập trung đẩy nhanh tiến độ các tuyến đường sắt vành đai theo quy hoạch đã được duyệt. Trọng tâm là tuyến đường sắt vành đai phía Đông và tuyến đoạn Ngọc Hồi - Phú Xuyên (đi trùng hành lang đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam).
Bộ Xây dựng đã đề nghị UBND TP Hà Nội thống nhất báo cáo Thủ tướng giao thành phố chủ trì đầu tư toàn bộ tuyến vành đai phía Đông bằng nguồn ngân sách Trung ương giao cho địa phương. Sau khi tuyến vành đai phía Đông (đoạn Ngọc Hồi - Kim Sơn) và tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng (đoạn Thạch Lỗi - Kim Sơn) hoàn thành, đoạn từ Ngọc Hồi đến Yên Viên sẽ chính thức được bàn giao để Hà Nội đầu tư tuyến đường sắt đô thị số 1. Tuyến đường sắt đô thị số 1 (Yên Viên - Ngọc Hồi) được kỳ vọng sẽ vận hành trước năm 2030, thay thế vai trò của đường sắt quốc gia trong việc kết nối nội đô. Song song đó, tuyến đường sắt đô thị số 6 (Nội Bài - Ngọc Hồi) cũng được hoạch định triển khai trong giai đoạn 2031-2035 trên cơ sở tiếp quản tuyến Bắc Hồng - Văn Điển. Việc dịch chuyển hạ tầng đường sắt không chỉ là câu chuyện quy hoạch kiến trúc mà còn là giải pháp quyết liệt để giải quyết dứt điểm các điểm nghẽn về ùn tắc giao thông, trật tự đô thị và ô nhiễm môi trường.
Để hiện thực hóa lộ trình này, Bộ Xây dựng đã thành lập Tổ công tác liên ngành gồm lãnh đạo Cục Đường sắt Việt Nam, Sở Xây dựng Hà Nội và Tổng công ty Đường sắt Việt Nam. Nhiệm vụ của Tổ công tác là rà soát cơ sở pháp lý, hiện trạng tài sản và xây dựng phương án tổng thể bàn giao KCHTĐS đoạn ga Hà Nội - ga Gia Lâm để báo cáo cấp thẩm quyền xem xét. Trong giai đoạn chuyển tiếp từ nay đến khi bàn giao chính thức, Bộ Xây dựng sẽ chịu trách nhiệm cải tạo tuyến vành đai phía Tây bằng nguồn kinh phí thường xuyên để bảo đảm điều kiện chạy tàu thay thế.
Về phía Hà Nội, thành phố chủ trì việc xóa bỏ lối đi tự mở, xử lý vi phạm hành lang an toàn giao thông đường sắt và xây dựng đường gom, đồng thời hoàn thiện hệ thống giao thông kết nối tại khu vực ga Gia Lâm và ga Hà Đông. Việc áp dụng các cơ chế, chính sách đặc thù của Luật Thủ đô được xem là "chìa khóa" để đẩy nhanh tiến độ hình thành mạng lưới đường sắt đô thị, đảm bảo sự đồng bộ với lộ trình phát triển chung của thành phố. Việc đường sắt quốc gia ngừng đi vào nội đô Hà Nội là một quyết định mang tính thời đại, kỳ vọng sẽ mở ra không gian phát triển mới cho Thủ đô.
