Cả tòa soạn báo cách mạng “Dân Cày” đều là người trong làng, trong họ ở làng Hành Thiện

Tờ báo ra đời ở làng Hành Thiện ấy mang cái tên mộc mạc: Dân Cày. Và gần như tất cả những người làm báo Dân Cày đều là họ hàng, bà con trong làng.

Điều đáng nói hơn là trong suốt quá trình hoạt động, từ khâu viết bài, in ấn đến phát hành, tờ báo luôn nằm trong tầm ngắm của chính quyền thực dân nhưng cuối cùng vẫn không bị lộ tung tích.

Người chủ bút trẻ tuổi mang tên Đặng Xuân Khu

Năm 1928, sau khi tham gia Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên và đang hoạt động tại Hà Nội, chàng thanh niên Đặng Xuân Khu khi đó mới 21 tuổi – người sau này trở thành Tổng Bí thư mang tên Trường Chinh – trở về quê nghỉ hè khi đang theo học tại Trường Cao đẳng Thương mại Đông Dương ở Hà Nội.

Chính trong thời gian ấy, ông cùng hai người em họ là Đặng Xuân Thiều và Đặng Xuân Quyền bàn nhau lập một tờ báo bí mật để tuyên truyền tư tưởng cách mạng trong nông dân.

Theo hồi ký của Trường Chinh, ông được giao làm chủ bút. Đặng Xuân Thiều có chữ đẹp nên phụ trách chép bản thảo. Đặng Xuân Quyền đảm nhiệm việc in thạch và phát hành. Một số thanh niên yêu nước trong làng là người họ hàng và biết kỹ về lòng yêu nước, ghét Pháp của nhau cũng được vận động tham gia.

Tờ báo lấy tên là Dân Cày, hướng tới đối tượng đông đảo nhất ở nông thôn lúc bấy giờ: người nông dân.

Sau khi ra được vài số đầu tiên, Đặng Xuân Khu rời quê để tham gia phong trào cộng sản đang phát triển mạnh ở Bắc Kỳ. Tuy nhiên, hạt giống mà ông gieo xuống đã tiếp tục nảy nở.

Một “tòa soạn gia đình” hiếm có

Từ năm 1930, khi Đặng Xuân Khu đã hoạt động ở Trung ương và Đặng Xuân Thiều được phân công ra Hải Phòng, tham gia Ban Thường vụ Thành ủy lâm thời của Đảng bộ Hải Phòng, việc duy trì tờ báo chủ yếu do Đặng Xuân Quyền đảm nhận.

Ông Quyền đã lựa chọn những người thân tín nhất để tiếp tục công việc. Đó là Nguyễn Văn Kiêm, Nguyễn Ngọc Thuế, Nguyễn Mai Nhiếp, Đặng Xuân Bàng, Đặng Vũ Rinh...

Người là em họ, người là chú họ, người là em rể, người là bạn học, người là đồng môn. Họ quen biết nhau từ nhỏ, hiểu rõ hoàn cảnh của nhau và tuyệt đối tin tưởng nhau về tinh thần yêu nước, ghét thực dân Pháp và chính quyền phong kiến mục nát.

Có lẽ hiếm có tờ báo bí mật nào trong lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam mà thành phần ban biên tập lại mang tính “gia đình” và “làng xã” rõ nét như vậy.

Mỗi người tự nguyện góp 5 hào để mua giấy, mực, thạch in… Họ cùng đọc tài liệu, cùng viết bài, cùng in và phát hành báo.

Không ai nhận thù lao. Không ai nghĩ đến danh lợi thậm chí rất biết đó là mối nguy hiểm, bị tù dễ như chơi bất kể lúc nào nếu để lộ .

Tất cả chỉ có chung một mục đích: truyền bá tư tưởng cách mạng.

Tờ báo của những người nông dân

Sau giai đoạn tạm dừng, báo Dân Cày tiếp tục ra mắt vào ngày 13/5/1930.

Ban đầu mỗi số chỉ in khoảng 20 bản. Về sau tăng lên 60 bản/số, riêng số Tết Tân Mùi 1931 in tới 80 bản.

Dân Cày tuy chỉ là một tờ báo nhỏ nhưng nội dung khá phong phú. Báo giới thiệu chủ nghĩa Mác - Lênin, đăng nhiều bài, tin về Liên Xô, phân tích tình cảnh người nông dân mất nước, phê phán sự áp bức của thực dân, địa chủ và cường hào.

Tên báo được trình bày nổi bật phía trên, bên dưới có dòng chữ: “Cơ quan tuyên truyền chủ nghĩa Mác - Lênin”. Một số báo còn in hình Các Mác, Ăngghen, Lênin hoặc biểu tượng búa liềm.

Nguồn tư liệu của nhóm làm báo chủ yếu do các cơ sở cách mạng ở Hà Nội, Nam Định và Hải Phòng cung cấp. Nhiều tài liệu như Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản, các sách giới thiệu chủ nghĩa Mác, các báo Sao Đỏ, Búa Liềm... được bí mật chuyển về Hành Thiện.

Không chỉ đọc và phổ biến, nhóm làm báo Dân Cày còn nhân bản một số tài liệu để chuyển tới các cơ sở cách mạng ở các huyện thuộc Nam Định, Thái Bình như Xuân Trường, Hải Hậu, Giao Thủy, Tiền Hải, Kiến Xương...

Cuộc đấu trí với mật thám

Công việc làm báo bí mật luôn đối mặt với hiểm nguy.

Để tránh bị phát hiện, những người tham gia phải tập viết khác nét chữ thật của mình. Việc mua giấy, mua mực được chia nhỏ cho nhiều người và họ đã "xé lẻ" cùng thực hiện, tránh bị nghi ngờ .

Khâu phát hành còn gian nan hơn. Có khi báo được lặng lẽ nhét vào túi áo, đặt trên bàn giáo viên, chuyển tay trong học sinh hoặc bí mật đưa vào cả đồn lính.

Đầu năm 1931, chính quyền thực dân bắt đầu chú ý đến làng Hành Thiện vì nghi ngờ có liên quan đến ấn phẩm nói trên. Chúng cử viên tri phủ Dương Văn Am – vốn xuất thân từ ngành mật thám – về Xuân Trường nhằm truy tìm "dấu vết" của báo Dân Cày.

Nhiều người bị triệu tập thẩm vấn. Chính Đặng Xuân Quyền cũng bị gọi lên đối chiếu chữ viết. Nhưng mọi nỗ lực của mật thám đều thất bại.

Không tìm được bằng chứng.

Không phát hiện được cơ sở in.

Không xác định được người viết.

Sau gần một năm ráo riết điều tra, chính quyền thực dân vẫn không thể phá được mạng lưới làm báo can đảm đầy oanh liệt ở làng Hành Thiện.

Một dấu son trong lịch sử báo chí cách mạng

Trước tình hình khủng bố ngày càng gắt gao, nhóm làm báo Dân Cày quyết định xuất bản số cuối cùng nhân Ngày Quốc tế Lao động 1/5/1931 rồi chủ động đình bản để bảo toàn lực lượng.

Tuy thời gian hoạt động không dài, số lượng phát hành không lớn, nhưng Dân Cày đã góp phần đưa ánh sáng của chủ nghĩa Mác - Lênin đến với nhiều vùng quê đồng bằng Bắc Bộ trong những năm đầu Đảng Cộng sản Đông Dương ra đời.

Theo PGS sử học Đặng Đức An (người làng Hành Thiện) cho biết, sự ảnh hưởng của báo Dân Cày không chỉ giới hạn trong làng Hành Thiện mà còn lan tới nhiều địa phương thuộc Nam Định và Thái Bình.

Nhà báo Hồng Chương (1921 – 1989) - nguyên Tổng biên tập Tạp chí Cộng sản, nguyên Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, từng nhận xét: “Nếu Bác Hồ là người cha của Báo chí cách mạng Việt Nam, thì đồng chí Trường Chinh là người anh cả trong làng báo Cách mạng nước ta. Đồng chí Trường Chinh cũng là nhà báo có một không hai trong lịch sử báo chí thế giới khi liên tục chủ trì, tổ chức hàng chục tờ báo để "dùng bút làm đòn chuyển xoay chế độ"...

*Bài viết ghi lại thông tin từ PGS Đặng Đức An, có bổ sung thêm những nội dung tác giả tìm hiểu.