‘Biệt đãi’ Chủ tịch Hồ Chí Minh dành cho kỹ sư hoá học Nguyễn Thế Truyền

Giữa họ không chỉ có mối lương duyên gắn bó từ những ngày đầu gian khổ trên đất Pháp, mà còn là một mối quan hệ đặc biệt: vừa là đồng chí sát cánh bên nhau, vừa là những người bạn tri kỷ mang lòng ái quốc sâu sắc, và cuối cùng là sự trân trọng trọn vẹn mà Chủ tịch Hồ Chí Minh dành cho vị kỹ sư tài hoa gốc gác Hành Thiện, Nam Định.

Nguyễn Ái Quốc - Nguyễn Thế Truyền và những năm tháng sát cánh tại Paris

Đầu thập niên 1920, Paris là trung tâm của những luồng tư tưởng tiến bộ và cũng là nơi tụ họp của những người con Nam Việt đang nung nấu ý chí phục quốc. Tại đây, Nguyễn Thế Truyền – một kỹ sư hóa học tốt nghiệp đại học danh tiếng của Pháp, thuộc tầng lớp trí thức tinh hoa – đã gặp Nguyễn Ái Quốc, người thanh niên yêu nước đang bôn ba tìm đường cứu nước.

Cùng với Phan Châu Trinh, Phan Văn Trường và sau đó là Nguyễn An Ninh, họ đã tạo nên nhóm Ngũ Long An Nam, rất nổi tiếng với mật thám Pháp.

Nhiều tài liệu cho biết chính Nguyễn Thế Truyền là người đã giúp Nguyễn Ái Quốc tiếp cận sâu hơn với giới hoạt động chính trị Pháp, giới thiệu với các nhân vật quan trọng trong Đảng Xã hội và sau là Đảng Cộng sản Pháp, đồng thời hỗ trợ Nguyễn Ái Quốc trong hoạt động báo chí, viết lách bằng tiếng Pháp. Quan hệ giữa hai ông rất thân. Mật thám báo cáo rằng Nguyễn Ái Quốc thường đến nhà Nguyễn Thế Truyền và ở lại hàng giờ.

Mối quan hệ giữa Nguyễn Ái Quốc và Nguyễn Thế Truyền thắt chặt nhất thông qua việc thành lập Hội Liên hiệp Thuộc địa và tờ báo Le Paria (Người cùng khổ) vào năm 1922. Nguyễn Ái Quốc là linh hồn, là người định hướng chính trị, trực tiếp viết bài và tổ chức phát hành. Nguyễn Thế Truyền là cây bút sắc bén, đồng thời là chỗ dựa quan trọng về tài chính và kỹ thuật in ấn nhờ vào vị thế trí thức và mối quan hệ của ông tại Pháp.

Trên các trang báo Le Paria, ngòi bút của Nguyễn Ái Quốc và Nguyễn Thế Truyền hòa làm một, cùng chĩa thẳng vào chủ nghĩa thực dân Pháp, thức tỉnh đồng bào trong nước và các dân tộc bị áp bức trên toàn thế giới.

Trước khi sang Liên Xô năm 1923, Nguyễn Ái Quốc còn giao bản thảo “Bản án chế độ thực dân Pháp” cho Nguyễn Thế Truyền nhờ sửa chữa, viết lời tựa và giúp tổ chức xuất bản.

Sau khi rời Paris, Nguyễn Ái Quốc tin tưởng trao lại quyền quản lý tờ Le Paria và phong trào yêu nước của người Việt tại Pháp cho Nguyễn Thế Truyền. Điều này minh chứng cho sự tin cậy tuyệt đối mà Nguyễn Ái Quốc dành cho tư cách và năng lực của người đồng chí, người bạn Nguyễn Thế Truyền.

Lối rẽ tư tưởng và sự tôn trọng khác biệt

Dù cùng chung mục đích tối thượng là giải phóng dân tộc khỏi ách đô hộ của thực dân Pháp, nhưng theo thời gian, giữa Nguyễn Ái Quốc và Nguyễn Thế Truyền đã có sự phân hóa về phương pháp luận và khuynh hướng chính trị.

Nguyễn Ái Quốc lựa chọn con đường cách mạng vô sản, gắn độc lập dân tộc với chủ nghĩa xã hội, đặt niềm tin vào sức mạnh của giai cấp công nông dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản.

Nguyễn Thế Truyền lại mang đậm tư tưởng của một trí thức cấp tiến Pháp. Ông thiên về xu hướng dân tộc chủ nghĩa, nhấn mạnh vào quyền tự do, dân chủ kiểu phương Tây và mong muốn tập hợp lực lượng tinh hoa, tư sản yêu nước.

Năm 1927, Nguyễn Thế Truyền thành lập Việt Nam Độc lập Đảng tại Pháp. Dù tổ chức này không đi theo con đường của Quốc tế Cộng sản, Nguyễn Ái Quốc vẫn luôn theo dõi và dành cho bạn mình sự cảm thông sâu sắc. Giữa họ không có sự rạn nứt hay bài xích cá nhân; ngược lại, đó là sự tôn trọng lộ trình riêng của nhau trên danh nghĩa những người yêu nước chân chính.

Đối với Nguyễn Ái Quốc, Nguyễn Thế Truyền luôn là một trí thức có tâm, có tầm và hết lòng vì đại cuộc, dù con đường đi có phần khác biệt.

Lời mời tham chính từ vị Chủ tịch

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời. Trên cương vị Chủ tịch nước, Hồ Chí Minh chưa bao giờ quên Nguyễn Thế Truyền – người lúc này đang sống và hoạt động tại Nam Việt Nam. Theo báo Le Figaro, chính nhờ sự can thiệp của Hồ Chí Minh mà Nguyễn Thế Truyền - giai đoạn này bị Pháp bắt lưu đày sang Madagascar - được trở về Việt Nam.

Trong giai đoạn đất nước bị chia cắt và bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ, Nguyễn Thế Truyền ở lại miền Nam. Với uy tín lớn của mình, ông không hợp tác với chính quyền Sài Gòn mà giữ thái độ trung lập, xu hướng hòa bình, thống nhất. Biết được tâm nguyện và uy tín của bạn, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhiều lần thông qua các kênh liên lạc bí mật và các đoàn đại biểu để gửi lời thăm hỏi, thậm chí đánh tiếng mời Nguyễn Thế Truyền ra Bắc tham gia chính phủ để cùng lo việc nước.

Dù vì nhiều lý do sức khỏe và hoàn cảnh lịch sử lúc đó, Nguyễn Thế Truyền không thể ra Bắc, nhưng ông luôn bày tỏ sự kính trọng tuyệt đối đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ông hiểu rằng, người bạn năm xưa ở Paris giờ đây đã trở thành người thuyền trưởng đưa con tàu cách mạng đi đúng hướng mà thế hệ các ông từng mơ ước.

Năm 1968, khi hay tin Nguyễn Thế Truyền lâm bệnh nặng tại Sài Gòn, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhờ Đại sứ Ấn Độ (thành viên chủ trì trong Uỷ ban hỗn hợp đình chiến) mang thư và một phần nhân sâm Cao Ly mà Chủ tịch Kim Nhật Thành biếu mình để gửi tặng ông Truyền, mặc dù lúc này sức khoẻ của chính Bác Hồ không tốt.

Năm 1969, khi nghe tin Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời, Nguyễn Thế Truyền (lúc này đang ở Sài Gòn, dưới sự kiểm soát chặt chẽ của chính quyền Nguyễn Văn Thiệu) vô cùng đau xót. Ông công khai bày tỏ lòng tiếc thương, bất chấp những rủi ro về chính trị có thể ập đến với bản thân. Vài tháng sau đó, vào cuối năm 1969, Nguyễn Thế Truyền cũng thanh thản tạ thế, khép lại một cuộc đời của bậc vĩ nhân hào kiệt.

Một mối quan hệ đặc biệt

Mối quan hệ giữa Hồ Chí Minh và Nguyễn Thế Truyền là biểu tượng đẹp cho chính sách đại đoàn kết dân tộc mà Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn theo đuổi.

Sự gắn kết đặc biệt này chứng tỏ những khác biệt về đảng phái hay phương pháp luận không thể làm rạn nứt sợi dây liên kết của lòng yêu nước. Đối với Hồ Chí Minh, Nguyễn Thế Truyền không chỉ là một người bạn thuở hàn vi, mà còn là minh chứng cho thấy lòng ái quốc chân chính luôn tìm được tiếng nói chung dưới ngọn cờ đại nghĩa của dân tộc.

Sự trân trọng mà hai vĩ nhân dành cho nhau đến tận cuối đời chính là một bài học lịch sử sâu sắc về sự bao dung, thấu hiểu và tình đồng bào cao cả. Thái độ trân trọng mà Chủ tịch Hồ Chí Minh dành cho ông Nguyễn Thế Truyền phản ánh nhân cách cao cả của Người - điều mà nhân dân nhiều thế hệ vẫn luôn kính trọng và khâm phục.